Dzień Polskiego Państwa Podziemnego

Święto obchodzone 27 września przypomina wydarzenie z 1939 roku. W oblężonej przez Niemców Warszawie gen. Michał Tokarzewski-Karaszewicz wraz z grupą oficerów powołał wówczas Służbę Zwycięstwu Polski. Jej zadaniem było zorganizowanie konspiracji i dalszej walki po klęsce kampanii wrześniowej. Utworzenie SZP uznaje się za symboliczny początek Polskiego Państwa Podziemnego.

Jeszcze w 1939 roku powołano Związek Walki Zbrojnej, a 14 lutego 1942 roku przekształcono go w Armię Krajową. Podlegała ona władzom Rzeczypospolitej na uchodźstwie. Żołnierze AK prowadzili wywiad, sabotaż i walkę zbrojną, przygotowując jednocześnie ogólnokrajowe powstanie. Latem 1944 roku Armia Krajowa liczyła około 380 tysięcy zaprzysiężonych żołnierzy. Jedną z jej najbardziej znanych akcji było wykonanie 1 lutego 1944 roku wyroku na Franzu Kutscherze, dowódcy SS i policji w dystrykcie warszawskim, odpowiedzialnym za terror wobec mieszkańców stolicy.

Za działaniami podziemia stała sieć wyspecjalizowanych komórek. Komenda Główna AK miała oddzielne struktury odpowiedzialne między innymi za wywiad, łączność i planowanie operacji, a w terenie działały okręgi, obwody i placówki. Wywiadowcy zbierali informacje, które przez łączników trafiały do dowództwa; dla bezpieczeństwa posługiwano się pseudonimami i ograniczano wiedzę poszczególnych osób o całej siatce. Efekty tej pracy przybierały różne formy. Podczas akcji pod Arsenałem 26 marca 1943 roku Grupy Szturmowe Szarych Szeregów odbiły więźniów przewożonych przez Niemców, wśród nich Jana Bytnara „Rudego”. Wywiad AK zdobył części niemieckiej rakiety V-2, a w lipcu 1944 roku, podczas operacji „Most III”, przekazał je wraz z raportem aliantom. Z kolei akcja „Burza” zakładała walkę z wycofującymi się Niemcami oraz wystąpienie oddziałów AK i polskiej administracji wobec wkraczających wojsk sowieckich jako przedstawicieli władz Rzeczypospolitej.

Polskie Państwo Podziemne miało również rozbudowaną część cywilną. Delegatura Rządu na Kraj kierowała tajną administracją działającą także na szczeblu województw i powiatów. Zajmowała się między innymi sprawami oświaty, opieki społecznej oraz informacji. Główne stronnictwa polityczne tworzyły reprezentację, która od 1944 roku działała jako Rada Jedności Narodowej. Funkcjonowały też podziemne sądy, rozpatrujące między innymi sprawy współpracy z okupantem.

O skali codziennej pracy konspiracyjnej świadczą tajne lekcje, drukarnie i sieci kolportażu. Pierwszy numer „Biuletynu Informacyjnego” ukazał się już 5 listopada 1939 roku w nakładzie zaledwie 90 egzemplarzy. Pismo, później związane z Armią Krajową, docierało z czasem do dziesiątek tysięcy czytelników. Równolegle nauczyciele prowadzili zakazane przez okupanta nauczanie, umożliwiając młodym ludziom dalszą edukację.

Ważną częścią działalności podziemia była pomoc prześladowanym. Przy Delegaturze Rządu na Kraj powstała 4 grudnia 1942 roku Rada Pomocy Żydom „Żegota”. Organizowała wsparcie finansowe, pomoc w znalezieniu schronienia oraz zdobywaniu dokumentów dla Żydów ukrywających się przed niemiecką machiną zagłady.

Pamięć o Polskim Państwie Podziemnym obejmuje więc zarówno działania żołnierzy, jak i pracę urzędników, nauczycieli, drukarzy, łączników oraz osób ratujących innych przed śmiercią. W okupowanym kraju stworzyli oni struktury, które przez lata służyły obywatelom i podtrzymywały ciągłość Rzeczypospolitej.