83. rocznica wybuchu powstania w getcie warszawskim

Przedwojenna Warszawa była największym skupiskiem Żydów w Europie. Żyło w niej 380 tysięcy Żydów, co stanowiło prawie jedną trzecią mieszkańców stolicy. Na początku okupacji Niemcy wprowadzili zarządzenia nakazujące Żydom noszenia opasek z gwiazdą Dawida, oznakowania sklepów i przedsiębiorstw. Późnej utworzyli getto liczące ponad trzy hektary.

Do warszawskiego getta Niemcy zwozili Żydów z terenów wcielonych do Rzeszy, z Wielkopolski, rejencji ciechanowskiej i podwarszawskich miasteczek. Stanowili oni grupę około 100 tysięcy. W getcie panowało przeludnienie, fatalne warunki życia, głód i choroby.

Latem 1941 r., po inwazji Niemiec na Związek Sowiecki, zaczęło się masowe rozstrzeliwanie Żydów na Wschodzie, zaczął się Holokaust. Pod koniec 1941 r. zaczęły działać pierwsze obozy zagłady. Pierwszy powstał w Chełmnie nad Nerem w Wielkopolsce. Wiosną 1942 r. Niemcy rozpoczęli tak zwaną akcję Reinhard, czyli akcję mordowania Żydów w Generalnym Gubernatorstwie. Zaczęto od Lublina. Wiosną 1942 r. zaczęły działać obozy w Sobiborze i Bełżcu. W lipcu 1942 r. przyszedł czas na Warszawę. 22 lipca 1942 r. rozpoczęła się wywózka mieszkańców getta do Treblinki. Akcja trwała do końca września 1942 r. i zostało wywiezionych około 250-280 tysięcy ludzi.

W getcie pozostało 35 tysięcy osób legalnie i około 25 tysięcy ukrywających się. Z getta wywieziono kobiety, dzieci i starców. Pozostali tylko mężczyźni w sile wieku. 28 lipca 1942 r. działacze młodzieżowych organizacji syjonistycznych powołali Żydowską Organizację Bojową (ŻOB). ŻOB rozwinął działalność w październiku, kiedy do Warszawy powrócił Mordechaj Anielewicz. ŻOB nawiązał kontakt z Armią Krajową, od której otrzymał kilkadziesiąt pistoletów, granatów, trochę materiałów wybuchowych. Większość broni pochodziła z zakupów na czarnym rynku. W styczniu 1943 r. Niemcy podjęli próbę wysiedlenia kilku tysięcy Żydów. ŻOB stawił opór. A walki trwały cztery dni. Była to tak zwana „samoobrona styczniowa”. Judenradt wezwał ludność getta do budowy bunkrów, ukrytych przejść między budynkami, tuneli prowadzących na aryjską stronę. Powstało całe podziemne miasto.

W nocy z 18 na 19 kwietnia 1943 r. Niemcy otoczyli getto. Wkraczający do getta żołnierze zostali obrzuceni granatami i ostrzelani. Najcięższe walki toczyły się przy ul. Zamenhofa. Niemcy wycofali się. Wtedy dowództwo przejął generał SS Jurgen Stroop. Po kilku godzinach Niemcy ponowili atak. Walki toczyły się przy ul. Zamenhofa i Nalewkach, palcu Muranowskim. 20 kwietnia zaczął się ciężkimi walkami na placu Muranowskim. Pod koniec dnia część bojowców ŻZW tunelem przedostała się na stronę aryjską. Po południu Niemcy zaatakowali Szopy Szczotkarzy. W wyniku pożarów bojowcy musieli opuścić swoje pozycje i przemknęli do getta centralnego. Do bunkrów i kanałów Niemcy wrzucali świece dymne i materiały wybuchowe. Wszędzie szalały pożary. Schwytanych mieszkańców getta Niemcy rozstrzeliwali na miejscu lub wywozili do Treblinki.

8 maja Niemcy odkryli bunkier przy ul Miłej 18, gdzie znajdowało się dowództwo ŻOB. Znajdujący się tam bojownicy i cywile popełnili samobójstwo. Tak zginął Mordechaj Anielewicz. 16 maja Stroop uznał powstanie w getcie za stłumione. Podczas powstania na miejscu Niemcy zabili około 6 tysięcy ludzi, a około 35 tysięcy wywieźli do obozów.