163. rocznica wybuchu Powstania Styczniowego

22 stycznia 1863 r. Polacy po raz kolejny rozpoczęli walkę o swoją niepodległość. Wybuchł najdłuższy zryw niepodległościowy epoki porozbiorowej – Powstanie Styczniowe.

Po raz pierwszy uczestniczyły w niej wszystkie warstwy społeczeństwa. Jego rozpoczęcie odbiło się szerokim echem w kręgach politycznych Europy Zachodniej, zwłaszcza Francji i Wielkiej Brytanii, odcisnęło silne piętno na ówczesnych stosunkach międzynarodowych. Pokrótce przyjrzymy się, jak doszło do wybuchu tego zrywu niepodległościowego Polaków przeciwko władzy rosyjskiej.

Z wojny krymskiej (1853-1856), w której Rosja poniosła klęskę, mocarstwo wyszło osłabione. Spowodowało to konieczność zliberalizowania polityki wewnętrznej. Sytuację tę chciały wykorzystać polskie kręgi liberalno-konserwatywne. Zaapelowały o przywrócenie statusu konstytucji z 1830 r. Także kręgi demokratycznej młodzieży polskiej, chciały wykorzystać osłabienie Rosji wysuwając hasła niepodległościowe. W 1860 r. czerwoni zainicjowali manifestacje religijno-patriotyczne. Powstawały i konsolidowały się młodzieżowe kółka konspiracyjne. 27 lutego 1861 r. manifestację zorganizowano w 30 rocznicę bitwy grochowskiej (Powstanie Listopadowe) zaatakowało wojsko rosyjskie. Na Placu Zamkowym w Warszawie zginęło pięciu manifestantów. Władze rosyjskie w obawie przed wybuchem walk, przyjęły petycję z żądaniem zmiany systemu rządów. Ustępstwa nie powstrzymały dalszych manifestacji. 8 kwietnia 1861 r. od kul Rosjan padło 200 zabitych a około 500 zostało rannych. W Warszawie wprowadzono stan wojenny, rozpoczęły się brutalne represje, organizatorów manifestacji w Warszawie i Wilnie deportowano w głąb Rosji. Przyspieszyło to tworzenie i konsolidację struktur konspiracyjnych. W 1863 r. nastąpiła branka do armii rosyjskiej, co bezpośrednio wpłynęło na decyzję o wybuchu powstania przeciwko Carskiej Rosji.
W nocy 22 na 23 stycznia 1863 r. Rząd Narodowy ogłosił Manifest oraz dekrety, które ogłosiły bezwarunkowe uwłaszczenia chłopów oraz walkę z Rosją o niepodległą, demokratyczną Polskę w granicach przedrozbiorowych.

W styczniu 1863 r. powstanie obejmowało Królestwo Polskie, w lutym rozszerzyło się na Litwę, w kwietniu i maju sięgnęło okolic Dynaburga i Witebska oraz gubernii kijowskiej i wołyńskiej. Z Galicji i zaboru pruskiego napływali ochotnicy, broń i zaopatrzenie. Przybyli też ochotnicy z Włoch, Węgier, Francji, a także z Rosji.

Stracenie 5 sierpnia 1864 r. na stokach Cytadeli członków ostatniego Rządu Narodowego Romualda Traugutta, Antoniego Jeziorańskiego, Rafała Krajewskiego, Józefa Toczyckiego i Romana Żulińskiego, symbolicznie zamykało powstanie. Na obszarze objętym powstaniem od Prosny po Dźwinę i Dniepr stoczono nie mniej niż 1200 bitew i potyczek, zginęło blisko 20 tysięcy powstańców, Rosjanie wykonali przynajmniej 669 wyroków śmierci, na zesłanie, nie licząc tysięcy karnie wcielono do wojska, wywieziono 38 tysięcy, z czego ok. 20 tysięcy na Syberię, w tym 4 tysiące na katorgę. Na emigracji znalazło się około 10 tysięcy powstańców.

Powstanie styczniowe wywołało falę antypolskiego szowinizmu w społeczeństwie rosyjskim. Umocniło to kurs reakcji i represji, unifikacji administracyjnej Królestwa z Cesarstwem, rusyfikacji ziem polskich, tłumienia życia politycznego i społecznego. Konflikty między mocarstwami w okresie interwencji dyplomatycznej zaciążyły na układzie sił na arenie międzynarodowej. Sprawa polska na 50 lat zepchnięta została ze sceny międzynarodowej. Klęska i represje w zaborze rosyjskim wywołały ostrą krytykę powstania ze strony kół konserwatywno-ugodowych, z drugiej zaś strony do tradycji roku 1863 nawiązywał odradzający się ruch niepodległościowy. Powstanie styczniowe wywarło wielki wpływ na kształtowanie się świadomości narodowej mas ludowych oraz postaw i programów politycznych przed 1918 r.